Trong quan hệ thương mại với Việt Nam, Nhật Bản về cơ bản duy trì chính sách nhập khẩu như đối với hầu hết các nước và vùng lãnh thổ khác, chỉ trừ một số điểm khác (ví dụ như dành cho Việt Nam mức thuế GSP). Do vậy, trong phần phân tích chính sách thương mại của Nhật Bản đối với Việt Nam dưới đây sẽ là sự kết hợp giữa chính sách chung mà Nhật Bản áp dụng cho Việt Nam giống như các nước khác và xen kẽ với một số chính sách áp dụng riêng.

1. Quy định về quản lý hàng hoá nhập khẩu

Trên nguyên tắc, ngoại trừ một số ít mặt hàng, thị trường Nhật Bản tự do trong lĩnh vực ngoại thương. Hiện nay, hầu hết hàng nhập khẩu là các mặt hàng nhập khẩu tự do mà không cần xin phép của Bộ Kinh tế, Thương mại và
Công nghiệp (METI).

(1) Những hàng hoá bị cấm theo luật:

Thuốc phiện, những thuốc gây nghiện khác, dụng cụ để hút thuốc phiện, chất kích thích, chất tác động đến thần kinh (trừ những loại được quy định rõ theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi);

Súng (súng lục, súng trường, súng máy...), đạn dược cho những súng trên, và các bộ phận của súng;

Các loại tiền kim loại, tiền giấy, giấy bạc hoặc chứng khoán giả;

Sách, bản vẽ, tác phẩm nghệ thuật hoặc những hàng hoá khác làm tổn hại đến đạo đức hoặc an ninh xã hội (các tài liệu tục tĩu, khiêu dâm)

Các hàng hoá xâm phạm quyền về sáng chế, kiểu mẫu sử dụng, thiết kế, tên thương mại, quyền tác giả, con giống, và quyền... hoặc thiết kế mạch in.

(2) Một số mặt hàng nhập khẩu cần có sự phê chuẩn của Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp ghi trong giấy thông báo nhập khẩu phù hợp với các quy định về kiểm soát nhập khẩu gồm:
66 mặt hàng cần hạn ngạch nhập khẩu là vật nuôi, cây cối và các sản phẩm quy định trong công ước Washington.

Các mặt hàng được sản xuất hoặc vận chuyển đến từ các quốc gia mà cần phải có sự đồng ý cho phép nhập khẩu trước khi nhập khẩu (có 13 mặt hàng, bao gồm cá voi, sản phẩm từ cá voi và các hải sản từ các khu vực có quy định đặc biệt).

(3) Một số hàng hoá nhập khẩu có thể có tác động tiêu cực đến ngành công nghiệp, kinh tế, vệ sinh, hoặc an toàn xã hội và đạo đức Nhật Bản.

Những hàng hoá này thuộc diện “hạn chế nhập khẩu” theo nhiều quy định và luật lệ trong nước.

Trong trường hợp hạn chế nhập khẩu, người nhập khẩu phải có được sự cho phép hoặc chấp thuận theo Luật hải quan, các yêu cầu giám định hoặc yêu cầu khác (Điều 70 Luật Hải quan):
(a) Luật kiểm soát ngoại hối và ngoại thương

(b) Luật và quy định liên quan đến hàng cấm:
- Luật về săn bắn và bảo vệ động vật hoang dã.

- Luật kiểm soát sở hữu súng và kiếm.

- Luật kiểm soát các chất độc và gây hại.

- Luật dược phẩm.

- Luật tơ lụa

- Luật kiểm soát phân bón.

- Luật liên quan đến bình ổn giá đường.

- Luật kiểm soát chất nổ.

- Luật điều chỉnh việc sản xuất và kiểm tra hoá chất.

- Luật kiểm soát khí áp suất cao.

(c) Luật và quy định liên quan đến kiểm dịch:
- Luật vệ sinh thực phẩm.

- Luật kiểm dịch thực vật.

- Luật chống các bệnh truyền nhiễm trong súc vật nuôi.

- Luật ngăn ngừa bệnh dại.

(d) Luật và quy định liên quan đến chất gây nghiện:
- Luật kiểm soát cannabis (ma tuý làm từ gai dầu).

- Luật kiểm soát chất kích thích.

- Luật kiểm soát chất an thần.

- Luật ma tuý.

(e) Luật về trách nhiệm sản phẩm.

(f) Luật và quy định liên quan đến độc quyền chính phủ.

(4) Ngoài ra, những mặt hàng thuộc diện sau được “tự do nhập khẩu”, không cần xuất trình giấy phép hay hoá đơn cho Hải quan:
Hàng nhập khẩu có giá trị dưới 5 triệu Yên, nhập khẩu cho mục đích sử dụng cá nhân, hàng hoá liệt kê trong phụ lục 1 của Lệnh kiểm soát nhập khẩu.

Hành lý đem vào Nhật Bản theo phụ lục 2 của Lệnh kiểm soát nhập khẩu.

Hàng hoá tạm thời được bốc dỡ ở Nhật Bản.

2. Thuế quan Nhật Bản

Nhật Bản sử dụng Hệ thống phân loại HS. Ở Nhật Bản có hai loại mức thuế quan là mức thuế tự định (còn gọi là quốc định) và mức thuế hiệp định.

(1) Mức thuế tự định: được quy định trong luật thuế và chia làm ba loại: mức thuế cơ bản, mức thuế tạm thời và mức thuế ưu đãi:
Mức thuế cơ bản: được quy định trong luật thuế hải quan. Đây là mức được áp dụng trong thời gian dài.

Mức thuế tạm thời: được quy định theo luật thuế tạm thời. Đây là mức thuế mang tính tạm thời được áp dụng thay cho mức thuế cơ bản trong một thời gian nhất định trong trường hợp khó áp dụng mức thuế cơ bản.

Mức thuế ưu đãi: là mức thuế áp dụng đối với hàng nhập khẩu từ các nước đang phát triển. Mức thuế này thấp hơn mức thuế nhập khẩu từ các nước phát triển.

(2) Mức thuế hiệp định: là mức thuế được thoả thuận trong các hiệp định ký với nước ngoài. Trong đó qui định chỉ đánh thuế vào mặt hàng nào đó theo một mức thuế thấp. Mức thuế hiệp định cũng được áp dụng với những nước có thoả thuận cho nhau hưởng nguyên tắc đãi ngộ tối huệ quốc (MFN) trong quan hệ ngoại thương với Nhật Bản.

Về nguyên tắc, mức thuế áp dụng theo thứ tự: mức thuế ưu tiên, mức thuế WTO, mức thuế tạm thời và mức thuế chung. Tuy nhiên, mức thuế ưu tiên chỉ được áp dụng khi thoả mãn các điều kiện trong Chương 8 của Luật áp dụng mức thuế ưu đãi. Mức thuế WTO chỉ áp dụng khi nó thấp hơn cả mức thuế tạm thời và mức thuế chung. Như vậy mức thuế chung áp dụng cho những nước không phải là thành viên của WTO, mức thuế WTO áp dụng cho những nước công nghiệp phương Tây và mức thuế ưu tiên áp dụng cho các nước đang phát triển. Tất nhiên nếu mức thuế tạm thời thấp hơn những mức thuế trên, nó sẽ được áp dụng.

Một số mặt hàng nhập khẩu vào Nhật phải chịu cả thuế quan và thuế tiêu dùng. Thuế quan Nhật Bản được Hội đồng hải quan thuộc Bộ Tài chính quản lý căn cứ vào Bảng kế hoạch thuế quan. Trị giá hải quan là giá CIF theo giá hàng. Phần lớn thuế nhập khẩu tính theo giá trị, chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ các mặt hàng tính thuế theo trọng lượng, số lượng hay mức thuế cố định. Ngoài thuế nhập khẩu, hàng nhập khẩu phải đóng 5% thuế tiêu thụ thông thường, được áp dụng đối với tất cả mặt hàng bán tại Nhật Bản. Loại thuế này phải được thanh toán ngay khi khai báo hải quan hàng nhập khẩu. Thuế tiêu thụ được tính trên trị giá CIF của hàng nhập khẩu cộng với thuế nhập khẩu.

Bao bì được miến thuế nếu chúng chứa một lượng hàng ít hơn 10.000 yên. Một số mặt hàng khác, như hàng da, hàng dệt kim cũng được miễn thuế. Theo hiệp hội thuế quan Nhật Bản, biểu thuế áp dụng cho các mặt hàng nhập khẩu vào Nhật Bản là một trong số những biểu thuế thấp nhất trên thế giới. Tuy nhiên, một số mặt hàng như đồ da và các sản phẩm nông nghiệp vẫn chịu thuế suất cao. Bên cạnh đó, thuế đánh vào các sản phẩm gia công cũng còn tương đối cao. Hiện nay, thuế suất áp dụng đối với các mặt hàng nông nghiệp đang giảm dần. Các mặt hàng như ô tô, phụ kiện, phần mềm, máy vi tính, máy công nghiệp có thuế suất là 0%.

Chế độ thuế quan đặc biệt:

Ngoài các loại thuế và mức thuế suất trên đây, Nhật Bản còn ban hành ba loại thuế đặc biệt. Đó là:
Thuế khẩn cấp: là loại thuế đánh vào hàng nhập khẩu để bảo vệ kịp thời ngành sản xuất trong nước trong trường hợp có sự tăng nhanh nhập khẩu do giá hàng hoá nước ngoài quá rẻ.

Thuế đối kháng: là loại thuế đặc biệt đánh vào hàng nhập khẩu để đối lại các nhà sản xuất và xuất khẩu nước ngoài được hưởng trợ cấp của Chính phủ. Các loại thuế đối kháng chỉ có thể được sử dụng với một số điều kiện hạn chế và khi có thiệt hại vật chất đối với ngành sản xuất trong nước.

Thuế chống phá giá: là loại thuế đặc biệt đánh vào hàng nhập khẩu, khi một công ty nước ngoài bị coi là bán hàng hoá của mình tại nước nhập khẩu ở mức giá thấp hơn giá thành hay thấp hơn giá trị thông thường của hàng hoá đó tại nước xuất khẩu.
Nhìn chung, Nhật Bản đã có đạo luật rõ ràng về việc áp dụng quy chế thuế quan đặc biệt để bảo vệ lợi ích của các ngành sản xuất nội địa mỗi khi có thiệt hại thật sự do việc bán phá giá, trợ cấp xuất khẩu của nước ngoài.

3. Hệ thống ưu đãi thuế quan

Hệ thống ưu đãi phổ cập là kết quả của cuộc đàm phán liên chính phủ được tổ chức dưới sự bảo trợ của Hội nghị Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc (UNCTAD). Mục đích của hệ thống này là tăng kim ngạch xuất khẩu, thúc đẩy công nghiệp hoá và đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng ở các nước đang phát triển bằng việc giảm thuế nhập khẩu đối với hàng hoá xuất khẩu từ các nước này.

Hệ thống ưu đãi phổ cập (GSP) của Nhật Bản bắt đầu vào ngày 1/8/1971 dựa trên hiệp ước của UNCTAD năm 1970 và chế độ này được gia hạn hiệu lực đến ngày 31/3/2011. Thuế GSP thường thấp hơn thuế MFN từ 10% đến 100%.

Hiện nay, Nhật Bản giành chế độ GSP cho 140 nước và 15 vùng lãnh thổ đang và chậm phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo chế độ GSP, với các mặt hàng nông sản và hải sản (chương 1 đến 24 hệ thống HS), Nhật Bản dành ưu đãi cho 339 mặt hàng với thuế suất thấp hơn thuế suất WTO từ 10% đến miễn thuế hoàn toàn và không giới hạn hạn ngạch. Tuy nhiên, nếu việc công nhận quy chế ưu đãi gây ảnh hưởng xấu tới ngành sản xuất trong nước thì một quy định ngoại lệ sẽ được đưa ra để tạm hoãn quy chế ưu đãi cho sản phẩm này.

Hầu hết các sản phẩm công nghiệp (chương 25 đến 97 hệ thống HS) được hưởng ưu đãi không chịu thuế nhập khẩu trừ 118 mặt hàng không được ưu đãi gồm: muối, dầu thô, gelatin, đồ da, lông cừu, dê, thỏ và các sản phẩm từ lông này, gỗ dán, kén tằm, lụa thô, sợi lụa, vải lụa, sợi bông và sản phẩm dệt, giầy và các bộ phận của giầy... và 78 hạng mục (1.264 mặt hàng) nhạy cảm với mức thuế suất 20%, 40%, 60% hoặc 80% so với thuế suất MFN, có hạn ngạch trần được tính cho mỗi năm tài chính.

Để hàng hoá nhập khẩu từ các quốc gia được hưởng GSP, chúng phải được công nhận là có xuất xứ tại nước đó theo tiêu chuẩn xuất xứ của chế độ GSP Nhật Bản và được vận chuyển đến Nhật Bản theo tiêu chuẩn về vận tải.

Tiêu chuẩn về vận tải (vận chuyển thẳng) là để đảm bảo hàng hoá được giữ nguyên tính chất và không bị thay đổi hay chế biến trong quá trình vận chuyển từ nước được hưởng tới Nhật. Tuy nhiên, đối với hàng hoá vận chuyển qua lãnh thổ nước khác thì được hưởng ưu đãi nếu chỉ là chuyển tàu hay lưu kho tạm thời do yêu cầu vận tải tại khu vực ngoại quan dưới sự giám sát của hải quan.

Tiêu chuẩn về xuất xứ: hàng hoá phải có xuất xứ toàn bộ tại quốc gia được hưởng. Nghĩa là hàng hoá đó có nguồn gốc toàn bộ tại nước được hưởng hoặc có thành phần nguyên liệu nhập khẩu nhưng đã qua quá trình gia công tái chế cần thiết (sản phẩm cuối cùng nằm trong hạng mục khác với những hạng mục của những nguyên vật liệu nhập khẩu trong biểu thuế quan chung và tỷ trọng tối đa nguyên vật liệu nhập khẩu là 40-50% giá FOB).

Ngoài ra còn hai quy tắc khác là quy tắc cộng gộp và quy tắc bảo trợ.

Quy tắc cộng gộp cho phép rằng hàng hoá có xuất xứ từ bất kỳ một nước nào trong một khối nước cũng được coi là xuất xứ từ nước khác trong khu vực khi khu vực đó có thoả ước với Nhật Bản. Hàng hoá Việt Nam có nguyên liệu thô nhập khẩu từ các nước ASEAN khác sẽ được coi là có xuất xứ Việt Nam.

Quy tắc bảo trợ áp dụng cho những nguyên liệu nhập khẩu từ Nhật vào nước được hưởng và dùng để sản xuất hàng hoá xuất khẩu sang Nhật.

4. Thủ tục hải quan

Các quy định về hải quan của Nhật cũng tương đối phức tạp và rắc rối, gây nhiều phiền phức và rất máy móc. Hầu hết các rắc rối về thủ tục hải quan thường xảy ra ở lần đầu tiên. Nói chung, bất kỳ người nào muốn nhập khẩu hàng hoá cũng phải khai báo hải quan và lấy được giấy phép nhập khẩu sau khi tiến hành kiểm hoá những mặt hàng này. Quy trình bắt đầu với việc điền vào tờ khai hải quan và kết thúc sau khi nhận được giấy phép nhập khẩu.

Theo cách này, những biện pháp được tiến hành để đảm bảo những yêu cầu của việc kiểm soát ngoại hối và những quy định khác liên quan đến việc nhập khẩu hàng hoá.

Khai báo Hải quan (Luật Hải quan, điều 67 đến 72): phải được thực hiện bằng một tờ khai hải quan, mô tả số lượng và giá trị hàng hoá cũng như những mục cần thiết cụ thể. Thông thường việc khai báo hải quan phải được thực hiện sau khi hàng hoá đã vào khu vực Hozei hoặc một điểm chỉ định trước. Tuy nhiên, đối với một số mặt hàng cụ thể, cần sự phê chuẩn của Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan, việc khai báo phải được thực hiện trong khi hàng hoá được xác định ở trên tàu, xà lan hoặc trước khi được đưa tới Hozei. Về nguyên tắc, việc khai báo hải quan phải được thực hiện bởi người nhập khẩu hàng hoá. Thực tế, nhà môi giới khai thuê hải quan sẽ tiến hành những thủ tục hải quan này theo uỷ quyền của nhà nhập khẩu.

Chứng từ phải nộp (theo Luật Hải quan, điều 68): Một tờ khai hải quan (form C-5020) phải được khai làm 3 bản và nộp cho Hải quan, kèm với những chứng từ sau:
Hoá đơn

Vận đơn đường biển hoặc vận đơn hàng không

Giấy chứng nhận xuất xứ (khi áp dụng thuế suất nhập khẩu theo WTO)

Giấy chứng nhận xuất xứ theo chế độ ưu đai thuế quan (Form A)

Phiếu đóng gói, giấy biên nhân vận tải, đơn bảo hiểm.

Giấy phép, giấy chứng nhận, tuỳ theo yêu cầu của luật lệ khác ngoài
Luật Hải quan (khi việc nhập khẩu một số hàng hoá nhất định bị hạn chế theo
những đạo luật và quy định này)

Bản kê chi tiết về việc giảm hoặc miễn thuế nhập khẩu hoặc thuế tiêu thụ đặc biệt hoặc hàng miễn thuế

Bảng tính thuế (khi hàng hoá phải chịu thuế)
Nói chung, Hải quan chỉ yêu cầu những giấy tờ bổ sung để tìm hiểu kỹ hàng trước khi cho thông quan.

Kê khai hàng nhập khẩu trong khu vực Hozei. Nhà nhập khẩu phải khai hàng nhập khẩu cho hải quan sau khi hàng hoá tới từ nước ngoài và mang chúng vào trong khu vực Hozei (Luật Hải quan, Điều 67-2).

Thông thường, hải quan kiểm tra nội dung của từng lần kê khai hải quan. Việc kiểm tra chỉ bắt đầu sau khi hàng vào trong khu vực Hozei. Hệ thống kiểm tra trước khi hàng đến được thiết lập để quản lý những yêu cầu một cách linh hoạt và cho phép cấp giấy phép nhập khẩu ngay sau khi xuất trình bộ kê khai hải quan trong trường hợp không cần thiết phải kiểm tra hàng.

Theo hệ thống này, việc kiểm tra hàng trước khi tới được tiến hành trước khi
hàng được đưa vào khu Hozei.

(a) Những mặt hàng có thể áp dụng hệ thống này:
Hệ thống kiểm tra trước khi hàng tới có thể áp dụng đối với tất cả loại hàng nhập khẩu. Những mặt hàng này đều có lợi từ hệ thống này vì quá trình kiểm tra diễn ra nhanh chóng.

Những chuyến hàng cần thông quan nhanh chóng do bản chất của hàng hoá như thực phẩm tươi sống

Những mặt hàng có điều kiện giao hàng chặt chẽ

Những mặt hàng bán theo thời vụ như hàng phục vụ Giáng sinh và năm mới

Những mặt hàng cần những thủ tục tuân theo luật pháp và quy định khác

Những mặt hàng cần kiểm tra nhiều như những mặt hàng cần nhiều chứng từ kèm theo

Những chuyến hàng sau thích hợp nhất đối với hệ thống này là:

Những mặt hàng đã đầy đủ những chứng từ yêu cầu

Những mặt hàng đòi hỏi vận tải đường biển đường dài hoặc được vận chuyển transit

Những mặt hàng nhập khẩu trên cơ sở định kỳ

(b) Những chứng từ cần nộp:

Việc khai báo trước khi hàng đến được hoàn thành thông qua việc nộp một form khai báo trước khi hàng đến (sử dụng tờ khai hải quan thông thường). Những chứng từ như trên được gửi kèm theo tờ khai hải quan.

(c) Cơ quan hải quan để nộp bộ chứng từ:

Tờ khai hải quan trước khi hàng đến được nộp cho cơ quan Hải quan kiểm soát một khu vực Hozei nhất định, nơi hàng hoá lẽ ra phải được chuyển tới. Tuy nhiên, nếu Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan cho phép nộp bộ chứng từ hải quan này cho một cơ quan hải quan khác, hải quan khu vực có thể sử dụng một quy trình khác, có tham khảo Cục Hải quan và thuế suất.

(d) Thời hạn nộp hồ sơ:

Bộ hồ sơ hải quan có thể được nộp bất kỳ lúc nào sau khi vận đơn đường biển (hoặc vận đơn hàng không) liên quan đến việc khai báo được cấp và sau khi tỷ giá hối đoái của ngày khai báo hàng nhập khẩu đã được công bố.

Tỷ giá hối đoái so với đồng đôla Mỹ, đồng bảng Anh và một số ngoại tệ mạnh khác thường được công bố trong ngày thứ ba của tuần trước đó. Ngay khi bộ chứng từ phải nộp đã sẵn sàng, việc khai báo hàng có thể được thực hiện trước khi hàng đến 11 ngày.

(e) Khai báo nhập khẩu:

Khi một chuyến hàng được đưa vào khu vực Hozei để kiểm tra sơ bộ và tất cả những yêu cầu đều đã được đáp ứng để khai báo hải quan theo Luật Hải quan, như hoàn thành tất cả những quy trình khác theo quy định của những luật lệ khác và nếu như nhà nhập khẩu thông báo cho Hải quan về việc khai báo nhập khẩu, Hải quan sẽ coi việc khai báo trước khi hàng đến như khai báo hải quan thông thường.

5. Các biện pháp quản lý nhập khẩu ngoài thuế

Nhật Bản cũng nổi tiếng có nhiều biện pháp hạn chế hoặc cấm nhập đối với hàng hoá nước ngoài vào thị trường nước này. Việc hạn chế này thể hiện cả trong các chính sách và và các biện pháp kinh tế công khai cũng như các nỗ lực nhằm tạo sự khác biệt về văn hoá kinh doanh và truyền thống. Các vấn đề về văn hoá và truyền thống đã ăn sâu vào tiềm thức về giá trị Nhật Bản đến nỗi không thể bỏ qua được trong từng việc cụ thể. Mỗi một cố gắng thay đổi trong thói quen đều bị xem như là làm ảnh hưởng đến văn hoá. Trong đó phải kể đến một số vấn đề sau:

Thiết lập các tiêu chuẩn riêng của Nhật Bản (cả chính thức và không chính thức).

Việc đòi hỏi hỏi phải chứng minh kinh nghiệm trong thị trường Nhật Bản thực tế đã cản trở các nhà xuất khẩu mới muốn thâm nhập thị trường này.

Các quy định chính thức nhằm bảo trợ sản xuất trong nước và phân biệt đối xử đối với hàng ngoại nhập.

Quyền cấp phép nằm trong tay các hiệp hội sản xuất với số lượng thành viên hạn chế, nhưng có sự ảnh hưởng rất lớn trong thị trường, cộng với khả năng kiểm soát thông tin và hoạt động một cách hoàn hảo.

Việc nắm giữ cổ phiếu của nhau cũng như là việc liên kết chặt chẽ các lợi ích thương mại trong nước của các doanh nghiệp Nhật Bản gây nên những bất lợi đối với các công ty bên ngoài những hiệp hội này

Các hiệp hội doanh nghiệp (cartel) hoạt động chính thức và không chính thức

Tầm quan trọng của các mối quan hệ cá nhân ở Nhật Bản và việc miễn cưỡng phá bỏ hoặc thay đổi quan hệ kinh doanh. Để có thể vượt qua các rào cản này, yếu tố thành công phụ thuộc vào lĩnh vực sản xuất, ngành hàng, vào tính cạnh tranh của sản phẩm và dịch vụ, cũng như là sự sáng tạo và các quyết định sáng suốt của ban lãnh đạo doanh nghiệp.

Nhật Bản là một thị trường lớn và phức tạp với mức độ cạnh tranh rất gay gắt. Tuy nhiên thực tế cho thấy các doanh nghiệp thành công trong việc thâm nhập vào thị trường này đều là các công ty biết đánh giá và điều chỉnh chiến lược thâm nhập thị trường cũng như hiểu sâu sắc về thị trường, về các vấn đề của hệ thống luật lệ của Nhật Bản và đồng thời là khả năng thích ứng với các quy định ngày càng gia tăng về số lượng và tính chất phức tạp của nó.

Luật pháp Nhật Bản đòi hỏi phải có sự chấp nhận xuất nhập khẩu, hạn ngạch nhập khẩu, kiểm tra chất lượng sản phẩm trước khi nhập khẩu để đảm bảo an toàn và y tế cho người dân.

(1) Hạn ngạch nhập khẩu được áp dụng với 3 loại hàng sau:
Các mặt hàng thương mại thuộc kiểm soát của nhà nước, bao gồm vũ khí, rượu, chất nổ, súng cầm tay và dao, vật liệu hạt nhân, ma tuý, và các thực phẩm chịu sự kiểm soát (như gạo).

Những mặt hàng hạn chế nhập khẩu, bao gồm 5 loại hải sản: cá trích, cá mòi, sò và các loại hải sản khác.

Các loại thực vật và động vật có tên trong Bản phụ lục I của Công ước về thương mại quốc tế về các loài động vật có nguy cơ tiệt chủng trong hệ động thực vật (CITES).

Ở Nhật Bản, hạn ngạch nhập khẩu được tính toán trên cơ sở dự đoán nhu cầu về hàng hoá và khả năng sản xuất của các doanh nghiệp trong nước. Vào đầu và giữa năm tài chính (từ tháng 4 năm trước đến tháng 4 năm tiếp theo), METI phê chuẩn những mặt hàng nhập khẩu theo quy chế hạn ngạch được ghi rõ trong thông báo nhập khẩu.

Những mặt hàng hạn chế nhập khẩu chịu điều chỉnh của những luật và quy định trong nước. Trong trường hợp, hàng hạn chế nhập khẩu, nhà nhập khẩu phải có giấy phép và phê chuẩn liên quan đến việc nhập khẩu hàng hoá theo Luật Hải quan, để phục vụ việc kiểm tra hoặc đáp ứng những yêu cầu cần thiết khác. Vì vậy, khi hàng hoá nhập khẩu yêu cầu một giấy phép hoặc một giấy phê chuẩn theo luật và quy định khác ngoài Luật Hải quan, nhà nhập khẩu phải trình lên một giấy chứng nhận đã cho phép theo những đạo luật hay quy định này (theo Điều 70 của Luật Hải quan).

Nhật Bản áp dụng “hình thức phân ngạch trước”. Trình tự quản lý hạn ngạch thuế quan của Nhật Bản rất phức tạp. Nhật Bản lấy việc thiếu kinh nghiệm làm lý do kéo dài việc công bố kết quả phân phối hạn ngạch, ảnh hưởng tới việc triển khai mậu dịch nói chung. Nhật Bản chỉ công bố tên doanh nghiệp giành được hạn ngạch chứ không thông báo rõ số lượng hạn ngạch mà mỗi doanh nghiệp giành được. Vì vậy, người thẩm định hạn ngạch sẽ không có cách nào thông qua đánh giá so sánh tính công bằng của kết quả phân phối. Ngoài ra, thuế suất ngoài hạn ngạch cũng rất cao.

(2) Chế độ thông báo nhập khẩu: Theo chế độ này, các nhà nhập khẩu có dự định hoặc đã nhập khẩu hàng hóa phải đệ trình lên METI một bản thông báo nhập khẩu thông qua ngân hàng quản lý ngoại hối thanh toán cho lô hàng đó. Chế độ nằy được sử dụng để quản lý các mặt hàng cần quản lý nhập khẩu được hỗ trợ bởi chế độ quản lý ngoại tệ.

Đối với các mặt hàng được tự do nhập khẩu, theo “Luật kiểm soát nhập khẩu”, nhà nhập khẩu phải thanh toán toàn bộ tiền cho lô hàng này thì nhà nhập khẩu không cần phải đệ trình cho METI bản thông báo nhập khẩu.

(3) Giấy phép nhập khẩu: Hầu hết các hàng hoá được tự do nhập khẩu và không phải chịu một yêu cầu nào về giấy phép nhập khẩu nhưng các mặt hàng sau gồm cả những mặt hàng liệt kê trong thông báo nhập khẩu kể trên cần có giấy phép nhập khẩu:
Hàng hoá liệt kê trong thông báo nhập khẩu thực hiện quản lý bằng hạn ngạch.

Hàng hoá sản xuất hay vận chuyển từ các quốc gia, khu vực quy định trong thông báo nhập khẩu đoi hỏi phải có giấy phép nhập khẩu.

Hàng hoá đòi hỏi phương thức thanh toán đặc biệt.

Hàng hoá cần sự xác nhận sơ thẩm và phải đáp ứng được các qui định đặc biệt của Chính phủ như các loại vắcxin nghiên cứu.
Khi nhập khẩu mặt hàng cần giấy phép nhập khẩu hay sự xác nhận của một số Bộ, các nhà nhập khẩu được toàn quyền ký hợp đồng với các nhà xuất khẩu, nhưng viêc ký và thực hiện hợp đồng phụ thuộc vào sự cho phép hay xác nhận của các Bộ có liên quan. Đặc biệt trong trường hợp hàng cần hạn ngạch nhập khẩu, nên nhớ rằng việc nhập khẩu các mặt hàng đó chỉ có thể sau khi có hạn ngạch nhập khẩu dựa theo thông báo hạn ngạch nhập khẩu chính thức. Việc thanh toán hàng nhập khẩu cần giấy phép chỉ có thể thực hiện sau khi giấy phép nhập khẩu đã được cấp.

Quy định chế độ cho phép nhập khẩu của Nhật Bản tuy chưa thể hiện sự bất phù hợp với quy tắc WTO, nhưng trong thao tác thực tế vẫn tồn tại cách làm trở ngại đến mậu dịch. Ví dụ, đối với hàng tươi sống, thời gian khi hàng vào cảng đến khi hoàn tất đưa vào lưu thông tương đối dài, rất bất tiện cho vận chuyển hàng tươi sống đóng gói.

(4) Các quy định về tiêu chuẩn đối với hàng hoá nhập khẩu

Hầu hết sản phẩm trong nước và sản phẩm nhập khẩu của Nhật đều phải chịu kiểm tra hàng hoá và không thể tiêu thụ tại thị trường này nếu không được cấp những giấy chứng nhận sản phẩm đã tuân theo những tiêu chuẩn.

Một số tiêu chuẩn là bắt buộc, một số là tự nguyện. Trong nhiều trường hợp, những giấy chứng nhận này có thể tính quyết định thành bại của các thương vụ. Hiện nay, tại Nhật Bản, có hai xu hướng đối với các loại tiêu chuẩn. Một là dần nới lỏng những tiêu chuẩn này, một là thống nhất chúng với những tiêu chuẩn quốc tế.

Trong khi các cơ quan chức năng đang cố gắng tiến hành những cải cách thì vẫn tồn tại hàng loạt những đạo luật và quy định tác động đến những tiêu chuẩn bắt buộc. Vì vậy, những doanh nghiệp xuất khẩu hàng sang Nhật Bản cần tìm hiểu những văn bản luật này.

Thị trường Nhật Bản có một số điểm khác biệt mang tính đặc trưng so với thị trường khác. Đó là tại Nhật Bản, chất lượng được quan tâm hàng đầu chứ không phải giá cả như thông thường trong ngoại thương. Ngay cả khi mua hàng rẻ tiền thì người Nhật cũng rất quan tâm đến chất lượng của mặt hàng đó. Thực tiễn ở Nhật Bản chứng tỏ tiêu chuẩn chất lượng và độ an toàn của hàng hoá của Nhật Bản cao hơn và chặt chẽ hơn so với yêu cầu thông thường và tiêu chuẩn quốc tế. Sự tràn ngập của hàng Nhật trên thị trường các nước khác chủ yếu là do các sản phẩm này có chất lượng cao. Hàng hoá nước ngoài muốn vào thị trường Nhật Bản trước tiên phải đáp ứng được những tiêu chuẩn chất lượng hàng hoá của nước này.

Ở Nhật Bản hiện nay, hệ thống dấu chất lượng bao gồm nhiều loại, quy định cho nhiều loại hàng hoá khác nhau. Trong hệ thống dấu chứng nhận chất lượng có hai dấu chứng nhận chất lượng được sử dụng phổ biến là: Dấu chứng nhận “Tiêu chuẩn công nghiệp Nhật Bản” (JIS) và Dấu chứng nhận “Tiêu chuẩn nông nghiệp Nhật Bản” (JAS).

Dấu JIS là một trong những dấu được sử dụng rộng rãi nhất ở Nhật Bản. Hệ thống tiêu chuẩn tự nguyện này được quản lý bởi METI, áp dụng trên 1000 sản phẩm công nghiệp với trên 8500 tiêu chuẩn. Tiêu chuẩn này dựa trên "Luật tiêu chuẩn hoá công nghiệp" được ban hành vào tháng 6 năm 1949. Dấu JIS được áp dụng đối với tất cả các sản phẩm công nghiệp và khoáng sản, trừ những sản phẩm được áp dụng các tiêu chuẩn chuyên ngành như dược phẩm, phân hoá học, sợi tơ tằm, thực phẩm và các sản phẩm nông nghiệp khác được quy định trong Luật về tiêu chuẩn hoá và dán nhãn các nông lâm sản. Dấu này, lúc đầu được áp dụng để tạo ra một chuẩn mực và chất lượng cho các sản phẩm xuất khẩu khi Nhật bắt đầu bán sản phẩm ra nước ngoài.

Nói chung, các tiêu chuẩn JIS được sửa đổi, bổ sung theo định kỳ để phù hợp với các tiến bộ công nghệ. Tuy nhiên, tất cả các tiêu chuẩn JIS đều được bổ sung, sửa đổi ít nhất là một lần trong năm năm kể từ ngày ban hành, sửa đổi hay xác nhận lại của tiêu chuẩn.

Luật Tiêu chuẩn nông nghiệp Nhật Bản (luật JAS), ban hành vào tháng 5 năm 1970, qui định các tiêu chuẩn về chất lượng, đưa ra các qui tắc về việc ghi nhãn chất lượng và đóng dấu chất lượng tiêu chuẩn JAS. JAS được áp dụng cho các đồ uống, các sản phẩm chế biến, lâm sản và các mặt hàng nông nghiệp, thú nuôi, dầu và chất béo, thuỷ hải sản, và các sản phẩm chế biến có nguồn gốc nông, lâm, thuỷ sản. Nhãn hiệu JAS cũng áp dụng cho cả các loại gỗ dán, gỗ ván, ván lát sàn, gỗ sẻ và gỗ thịt. Dấu chất lượng JAS do Bộ Nông nghiệp, Thuỷ sản và Lâm nghiệp (MAFF) quản lý. Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi quản lý các tiêu chuẩn riêng về nhãn mác chất lượng của các mặt hàng đồ uống và các sản phẩm chế biến. Các tiêu chuẩn JAS bao quát cả các sản phẩm được sản xuất trong nước và các sản phẩm nhập khẩu. Đối với hầu hết sản phẩm, luật JAS quy định một cách rõ ràng một tiêu chuẩn cụ thể về chất lượng nhưng đối với một số sản phẩm các quy định trong luật chỉ đưa ra những hướng dẫn cho việc nâng cao chất lượng. Đối với các thực phẩm chế biến, các tiêu chuẩn về việc dán nhãn đòi hỏi trên nhãn hiệu phải có các thông tin như tên sản phẩm, thành phần, trọng lượng, ngày hết hạn sử dụng và tên nhà sản xuất. Tiêu chuẩn JAS đặc biệt áp dụng với các nông sản hữu cơ, gà nuôi bằng thức ăn hữu cơ, dăm bông và các sản phẩm khác được sản xuất theo các phương pháp đặc biệt đã được ban hành để đảm bảo sức khoẻ cho người tiêu dùng.

Việc sử dụng dấu chứng nhận chất lượng JAS trên nhãn hiệu sản phẩm là tự nguyện và các nhà sản xuất cũng như các cửa hàng bán lẻ không bị bắt buộc phải sản xuất hay kinh doanh các sản phẩm có chất lượng tiêu chuẩn JAS trừ những sản phẩm bắt buộc do MAFF quy định. Tuy nhiên, người tiêu dùng Nhật rất tin tưởng đối với chất lượng của các sản phẩm được đóng dấu JAS. Vì vậy, các nhà sản xuất nước ngoài khi xuất khẩu hàng hoá vào Nhật Bản có được dấu chứng nhận chất lượng JAS sẽ tạo thuận lợi cho việc tiêu thụ hàng hoá của mình tại đây. Nhà sản xuất nước ngoài có thể xin dấu chứng nhận này cho sản phẩm của mình tại METI và MAFF. Trong quá trình xem xét, Nhật Bản cho phép sử dụng kết quả giám định của tổ chức giám định nước ngoài nếu như tổ chức giám định đó được Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp hoặc Bộ Nông nghiệp, Thuỷ sản và Lâm nghiệp Nhật Bản chấp thuận. Nếu thực phẩm được cấp xác nhận này thì việc tiêu thụ trên thị trường Nhật sẽ trở nên dễ dàng hơn, thủ tục nhập khẩu cũng được giải quyết nhanh hơn (trong vòng 1 ngày thay vì 7 ngày).

Ngoài các loại dấu chứng nhận chất lượng JIS và JAS còn có nhiều loại dấu chứng nhận khác được sử dụng ở Nhật Bản, một số là bắt buộc như dấu S, các dấu khác có tính chất tự nguyện.

Ngoài ra, còn phải kể đến dấu sinh thái Ecomark. Dấu này ra đời năm 1989, đến nay dấu này được rất nhiều người Nhật biết đến. Ecomark không đưa ra các tiêu chuẩn và cũng không nói lên chất lượng hay tính an toàn của sản phẩm.

Cũng như ở nhiều quốc gia khác, ở Nhật Bản vấn đề môi trường đang ngày càng thu hút được sự quan tâm của người tiêu dùng Nhật. Cục Môi trường Nhật Bản đang khuyến khích người tiêu dùng sử dụng các sản phẩm không làm hại sinh thái (kể cả các sản phẩm trong nước cũng như các sản phẩm nhập khẩu). Các sản phẩm đạt được ít nhất một trong các tiêu chuẩn dưới đây sẽ được đóng dấu “Ecomark”:

(a) Việc sử dụng sản phẩm đó không gây ô nhiễm tới môi trường hoặc có nhưng ít.

(b) Việc sử dụng sản phẩm đó mang lại nhiều lợi ích cho môi trường.

(c) Chất thải sau khi sử dụng không gây hại cho môi trường hoặc gây hại rất ít.

(d) Sản phẩm đóng góp đáng kể vào việc bảo vệ môi trường theo các cách khác không được kể đến ở trên.

Luật về trách nhiệm sản phẩm. Ngoài các tiêu chuẩn áp dụng cho sản phẩm, một điểm khác cũng phải được xem xét khi bán hàng hoá tại Nhật đó là luật về trách nhiệm sản phẩm. Luật này có hiệu lực từ tháng 7 năm 1995, quy định trách nhiệm của nhà sản xuất và người kinh doanh sản phẩm phải bồi thường đối với các các thiệt hại do sử dụng sản phẩm bị lỗi, dù lỗi đó là do vô tình hay hữu ý. Tuy nhiên cũng mới chỉ có một số vụ có liên quan tới vấn đề này, trong tương lai, số lượng các vụ kiện tụng về liên đới trách nhiệm sản phẩm sẽ có chiều hướng gia tăng.

(5) Để cải thiện tình hình thu chi quốc tế, Chính phủ Nhật Bản đã áp dụng một loạt các biện pháp về quản lý ngoại hối, mua bán ngoại tệ ở trong nước, kết toán quốc tế, vốn lưu động và tỷ giá hối đoái.

Ngân hàng Nhật Bản, thông qua việc quản lý ngoại tệ, đa sử dụng biện pháp điều chỉnh tỷ giá hối đoái để tác động đến hoạt động ngoại thương. Ví dụ: Từ năm 1993 đến 1995, do sự điều chỉnh làm đồng Yên tăng giá mạnh so với đồng Đô la Mỹ mà tốc độ tăng trưởng nhập khẩu năm 1993 tăng 3,8%; năm 1994 tăng 13,5% và năm 1995 tăng tới 22,5%. Trong khi đó, xuất khẩu giảm rõ rệt từ mức tăng trưởng bình quân 10% /năm trong những năm nửa sau thập kỷ 80 xuống 6,6% năm 1993; 5,1% năm 1994 và 2,6% năm 1995.

Một biện pháp gián tiếp khác Nhật Bản thường sử dụng để hạn chế nhập khẩu hàng hoá trong thời kỳ tăng trưởng kinh tế là đưa ra lãi suất tiền gửi cao để thu hút tiền gửi tiết kiệm vào ngân hàng, giảm mức tiêu thụ của người dân.

Ngoài ra, Nhật Bản còn sử dụng nhiều biện pháp khác như hạn chế những giao dịch ngoại tệ, chỉ cho phép một tỷ lệ % nhất định về việc chuyển lợi nhuận bằng ngoại tệ ra nước ngoài.

(6) Hàng rào mang tính kỹ thuật của Nhật Bản luôn luôn hạn chế quy mô nhập khẩu. Nhật Bản là một trong những nước có khuynh hướng chính trị hoá vấn đề nông sản, và cũng là nước bảo hộ nhiều nhất thị trường hàng nông sản. Nhật Bản đã lợi dụng biện pháp vệ sinh thực vật và vệ sinh bất hợp lý gây trở ngại và hạn chế việc nhập khẩu nông sản và thực phẩm. Thể chế kiểm dịch và vệ sinh thực phẩm của Nhật Bản hết sức phức tạp. Hàng nông sản nước ngoài muốn thâm nhập vào thị trường Nhật Bản, chí ít phải qua kiểm tra nhập khẩu của các cơ sở kiểm dịch Bộ Y tế, và qua kiểm tra của cơ quan bảo vệ sức khoẻ tự trị của các địa phương.

Trong thể chế kiểm dịch, kiểm tra và thực tiễn của Nhật Bản chủ yếu tồn tại những vấn đề sau:
Tiêu chuẩn lưu động của thuốc nông nghiệp do Bộ Lao động sức khoẻ Nhật Bản quy định chặt chẽ hơn nhiều so với mức bình quân của thế giới.

Chưa chấp hành đầy đủ tiêu chuẩn thông lệ quốc tế. Một số phụ gia thực phẩm tuy đa được Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc và Tổ chức Y tế Thế giới thừa nhận và được ứng dụng rộng rãi, nhưng do Nhật Bản chưa liệt nó vào danh mục phụ gia thực phẩm được phê chuẩn, nên những sản phẩm có chứa những chất phụ gia này khi xuất sang Nhật Bản vẫn gặp phải trở ngại.

Hạn chế số lượng kiểm dịch thực vật.

Quy định về xử lý thực vật thiếu tính nhất quán. Quyền cắt giảm số lượng của nhân viên kiểm dịch quá lớn, bất nhất tiêu chuẩn; một sô hàng hoá chưa phát hiện côn trùng có hại qua kiểm dịch cũng được yêu cầu phải qua xử lý độc hại. Ngoài ra, trên thực tế, việc xử lý độc hại đa phần là do cơ quan kiểm dịch của Bộ Thuỷ sản - Nông sản đảm nhận, cho nên khả năng xử lý của họ là có hạn, chủ hàng có khi phải đợi mất nhiều ngày, làm cho hàng tươi sống thường bị biến chất.

Chứng nhận hàng nông sản: Năm 2002, Nhật Bản bắt đầu thực hiện chế độ chứng nhận đối với thịt bò; năm 2003 thực hiện đối với mặt hàng gạo lưu hành trong cả nước. Bất kể mặt hàng gạo nào khi thâm nhập vào thị trường Nhật Bản đều phải ghi rõ chủng loại hàng, nơi sản xuất, họ tên người sản xuất và số chứng nhận, nếu không sẽ không được phép tiêu thụ.

Luật vệ sinh thực phẩm: theo quy định mới, nếu như trong hàng nông sản nhập khẩu phát hiện có chứa thuốc nông nghiệp không đúng tiêu chuẩn của Nhật Bản, cho dù thuốc nông nghiệp đó có phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế mà không độc hại tới sức khoẻ con người, cũng không có cách nào thâm nhập vào thị trường Nhật Bản.

Chưa kịp thời chấn chỉnh thông tin, thậm chí cung cấp những tin sai đối với người tiêu dùng về vấn đề an toàn thực phẩm trên báo chí.
Ngoài các biện pháp mang tính hành chính - kỹ thuật hạn chế nhập khẩu, hình thức tổ chức sản xuất, lưu thông, phân phối ở Nhật Bản cũng có ảnh hưởng nhất định đến tự do ngoại thương. Điển hình là các tập đoàn kinh tế “Keiretsu” và hệ thống phân phối:
Các tập đoàn kinh tế “Keiretsu”: là một hệ thống kinh tế, và tổ chức kinh doanh kiểu Nhật Bản và thường được hiểu là các tổ hợp hay tập đoàn công nghiệp khổng lồ của Nhật Bản. Keiretsu là một trong những đặc trưng nhất của nền kinh tế Nhật Bản và thể hiện một sự cạnh tranh sắc bén mà các nước khác khó có thể địch được. Nó tạo ra hàng rào ngăn cản hàng hoá nước ngoài xâm nhập vào thị trường Nhật Bản.

Hệ thống phân phối: Chức năng của hệ thống phân phối ở Nhật Bản không có gì khác biệt nhiều so với các nước khác. Nó giúp cho việc di chuyển hàng hoá từ sản xuất đến tiêu dùng. Nó đồng thời đóng vai trò là kênh bán hàng cho nhà sản xuất và kênh mua hàng cho người tiêu dùng. Hệ thống phân phối thường bao gồm hai cấp: cấp bán buôn và cấp bán lẻ.
Có thể nói hệ thống phân phối ở Nhật Bản rất phức tạp, và có các đặc điểm chủ yếu sau:
Có rất nhiều cửa hàng bán lẻ, hay mật độ cửa hàng bán lẻ rất lớn.

Giữa các nhà chế tạo và các nhà bán lẻ tồn tại rất nhiều cấp phân phối trung gian.

Tồn tại hệ thống duy trì giá bán lẻ
Giữa các nhà sản xuất và bán lẻ có sự liên kết rất chặt chẽ, thể hiện ở chỗ các nhà sản xuất cung cấp vốn cho các nhà bán buôn; các nhà bán buôn lại cung cấp tài chính cho các nhà bán lẻ. Các nhà sản xuất thực hiện chế độ chiết khấu hoa hồng thường xuyên và rộng rãi, sẵn sàng mua lại hàng nếu không bán được, các nhà bán lẻ thường chỉ kinh doanh một số hàng hóa của các nhà sản xuất nhất định ở trong nước. Mối quan hệ giữa các nhà sản xuất với các nhà phân phối, bán lẻ rất khăng khít, bền vững khiến cho hàng hoá nước ngoài rất khó khăn thâm nhập thị trường Nhật Bản, mở rộng đại lý tiêu thụ.

6. Chương trình xúc tiến nhập khẩu

Đáp lại những than phiền của các đối tác thương mại về việc hạn chế tiêu thụ sản phẩm nước ngoài tại Nhật, trong những năm gần đây, chính phủ nước này đã xúc tiến một loạt các chương trình nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp nước ngoài xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản. Chủ yếu do các cơ quan xúc tiến thương mại Nhật Bản: JETRO, MIPRO và METI chủ trì triển khai.

Việc hỗ trợ bao gồm các khoản cho vay ưu đãi nhằm khuyến khích nhập khẩu, hỗ trợ trong việc tìm kiếm các đối tác thương mại tại Nhật, các hỗ trợ trong nghiên cứu thị trường, các chương trình đào tạo về xuất nhập khẩu cùng với việc đặt các văn phòng hỗ trợ tại 6 thành phố chính của Nhật Bản.

Để xuất khẩu hàng hoá vào Nhật Bản, các công ty nước ngoài có thể tìm kiếm những chương trình tài trợ của Chính phủ Nhật Bản đối với một số mặt hàng nước này có chính sách khuyến khích nhập khẩu. Chương trình của Chính phủ Nhật Bản để xúc tiến nhập khẩu và đầu tư nước ngoài tại Nhật Bản, bao gồm các khoản giảm thuế, cho vay có đảm bảo, và những khoản cho vay chi phí thấp cho các nhà đầu tư Nhật Bản và đầu tư nước ngoài thông qua ngân hàng Phát triển Nhật Bản (Development Bank of Japan) hoặc các chương trình cho vay khác.

Ngoài ra, Nhật Bản đang phát triển 22 khu mậu dịch tự do nhằm cung cấp cơ sở hạ tầng cho việc nhập khẩu và ưu đãi thuế quan cũng như những khoản cho vay chi phí thấp. Bốn tổ chức tài chính lớn của Nhật Bản, Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (Japan Bank for International Cooperation), Ngân hàng Phát triển Nhật Bản, Công ty Tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ, và Tập đoàn bảo hiểm nhân thọ quốc gia, hiện đang cung cấp những khoản cho vay lãi suất thấp nhằm khuyến khích nhập khẩu và đầu tư vào Nhật Bản.

Ngoài ra, dịch vụ của Công ty Phát triển khu vực Nhật Bản, một tổ chức của Chính phủ chuyên cung cấp những khoản cho vay dài hạn với lãi suất thấp cho các công ty nước ngoài.

Chương trình tín dụng nhập khẩu của Ngân hàng Hợp tác quốc tế, dành cho những hàng hoá sản xuất nhằm hỗ trợ cho việc nhập khẩu hàng công nghiệp từ những nước phát triển vào Nhật Bản. Những khoản cho vay 5 năm hoặc vay bảo đảm chiếm tới 70% giá trị khoản vay với lãi suất ưu đãi được cung cấp cho các nhà nhập khẩu, nhà phân phối, nhà bán lẻ tại Nhật Bản có kế hoạch tăng số lượng hàng công nghiệp nhập khẩu, trừ hàng thực phẩm lên 10% so với năm trước đó. Khoản cho vay này cũng được cung cấp cho các nhà xuất khẩu nước ngoài, nếu chấp nhận xuất khẩu hàng sang Nhật Bản theo điều kiện thanh toán thời hạn, cũng như các nhà sản xuất nước ngoài, những tổ chức tài chính trung gian đầu tư vào cơ sở hạ tầng và thiết bị để sản xuất hàng hoá xuất khẩu vào thị trường Nhật.

Ngân hàng Phát triển Nhật Bản (DBJ) cũng cho vay để tăng nhập khẩu vào Nhật Bản. Những khoản cho vay này được cung cấp cho các công ty Nhật Bản có ít nhất 33% vốn nước ngoài hoặc cho các chi nhánh đăng ký của các công ty nước ngoài tại Nhật Bản có 40-50% chi phí dự án dành cho việc mở rộng kinh doanh tại Nhật Bản.

7. Khu vực mậu dịch tự do

Nhật Bản hiện không có khu vực tự do mậu dịch. Tuy nhiên, Hải quan Nhật Bản cho phép việc nhập kho ngoại quan, ưu đãi đối với các nguyên vật liệu cho gia công hàng hoá và các khu triển lãm, đối với từng trường hợp cụ thể. Một đạo luật được ban hành vào năm 1992 đã hình thành 22 khu vực Quá cảnh đối với hàng hoá nước ngoài (FAZ) trên toàn bộ lãnh thổ Nhật Bản.

Mỗi khu vực này cung cấp các điều kiện cho việc thực hiện các công đoạn từ nhập hàng, từ việc khai báo hải quan đến việc sắp xếp hàng hoá, gia công và phân phối. Nhiều khu vực quá cảnh được trang bị các trang thiết bị cần thiết cho kinh doanh như các trung tâm triển lãm và hội thảo. Một số khu cung cấp các dịch vụ trọn gói đối với các hàng quá cảnh.

Nhật Bản mới hoàn thành việc ký kết hiệp ước tự do mậu thương mại với Singapore và Mexico. Tuy nhiên, cùng với phong trào trên thế giới về việc phát triển các hiệp định thương mại song phương, Nhật hiện đang tiếp tục phát triển đàm phán Hiệp định thương mại tự do với một số nước như Thái Lan, Malaixia và Philippin...

Về quan hệ đa phương: Nhật Bản là thành viên của APEC, với mục tiêu thiết lập một khu vực tự do mậu dịch và đầu tư cho các nước phát triển vào năm 2010 và cho tất cả các nước thành viên của APEC vào năm 2020 và thành viên của WTO.

Đánh giá chung về chính sách nhập khẩu của Nhật Bản

Nhật Bản đang tiếp tục duy trì và phát triển chế độ mậu dịch tự do. Từ những năm 80, Nhật Bản đã xúc tiến mở cửa thị trường bằng việc cắt giảm và bãi bỏ thuế nhập khẩu, chấm dứt và nới lỏng các biện pháp hạn chế số lượng, cải thiện hệ thống cấp chứng nhận. Các nỗ lực này của Nhật Bản đã làm giảm bớt sự hạn chế nhập khẩu, đặc biệt là với hàng sản xuất công nghiệp và khai thác mỏ, những mặt hàng này chịu thuế nhập khẩu trung bình 1,9%, mức thấp nhất trong các nước công nghiệp phát triển. Bên cạnh đó, đối với hàng công nghiệp, Nhật Bản đã bãi bỏ tất cả các “hạn chế nhập khẩu còn lại”.

Đối với nông sản nhập khẩu, cho đến nay, Nhật Bản vẫn đang cố gắng để tự do hàng nhập khẩu và mở rộng cửa thị trường cho các nông sản chính như thịt bò và giống cây họ cam.

Các cố gắng này đã làm tăng kim ngạch nhập khẩu của Nhật Bản một cách đều đặn. Ngày nay, Nhật Bản áp dụng các biện pháp toàn diện để mở rộng quy mô nhập khẩu như áp dụng các khuyến khích về thuế để đẩy mạnh nhập khẩu hàng công nghiệp, cắt giảm và bãi bỏ thuế nhập khẩu, cấp tín dụng nhập khẩu và các biện pháp khác. Các chính sách này đã làm giảm một khối lượng lớn thặng dư mậu dịch và cải thiện cán cân thanh toán quốc tế của Nhật.

Người Nhật có thói quen đưa ra quyết định mua hàng căn cứ vào dấu chất lượng trên bao bì. Họ coi đó như là sự đảm bảo độ tin cậy về chất lượng hàng hoá được mua. Các nhà xuất khẩu có ý định thâm nhập vào thị trường Nhật Bản cần có được dấu chứng nhận JIS, JAS hoặc Ecomark cũng như chế độ xác nhận trước về thực phẩm nhập khẩu các loại khác cho sản phẩm của mình để đảm bảo rằng các sản phẩm này có được tiêu chuẩn tối thiểu tại thị trường Nhật, từ đó dễ dàng cho việc tiêu thụ hàng hoá. Hơn nữa, thực tế cho thấy nếu chất lượng của một sản phẩm đã được thị trường Nhật chấp nhận thì sản phẩm đó hoàn toàn có thể cạnh tranh được ở các thị trường khác.

Hiện nay, Thái Lan rất quan tâm đến chế độ này và 8 nhà xuất khẩu của Thái đã được Chính phủ Nhật cấp giấy chứng nhận cho 27 chủng loại thực phẩm. Thái Lan là nước thứ tư, sau Mỹ, Australia và Đài Loan, được Chính phủ Nhật cấp giấy chứng nhận này.

Các tiêu chuẩn mang tính hành chính - kỹ thuật do Nhật Bản đề ra nhìn chung là khá cao. Việc các nhà sản xuất thực hiện các tiêu chuẩn về chất lượng hàng hoá đã giúp họ thành công trong cạnh tranh trên thương trường.

Nhiều nhà sản xuất hay xuất khẩu nước ngoài muốn đưa hàng vào Nhật Bản cho rằng những tiêu chuẩn mà người Nhật đề ra là quá cao, việc đáp ứng được những tiêu chuẩn đó là rất khó khăn và quá tốn kém. Họ coi đó là những rào cản hạn chế xuất khẩu vào thị trường này. Ngược lại, nhiều nhà xuất khẩu nước ngoài nhận thức được là phải đáp ứng được những tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và độ an toàn của hàng hoá đối với người tiêu dùng Nhật và họ đã đạt được thành công.

Tóm lại, chính sách thương mại của Nhật Bản là khuyến khích nhập khẩu các hàng hoá nhằm đa dạng hoá nền kinh tế cũng như tăng tính năng động cho mỗi ngành sản xuất trong nước. Từ đó, tăng cường cơ hội lựa chọn cho người tiêu dùng và sức cạnh tranh cho các doanh nghiệp trong nước thông qua cải tiến công nghệ, kỹ thuật, quản lý... Bên cạnh đó, chính nhờ mở cửa nền kinh tế của mình, Nhật Bản cũng tạo được sức ép để các nước đối tác mở cửa thị trường cho sản phẩm của mình.

Trong khi theo đuổi chính sách mậu dịch tự do, Nhật Bản vẫn có cơ chế bảo hộ ngành sản xuất trong nước một cách hiệu quả. Thay cho những biện pháp bảo hộ mang tính lộ liễu như áp đặt lệnh cấm, hạn chế số lượng hoặc áp đặt thuế suất nhập khẩu cao, Nhật Bản đã sử dụng các biện pháp bảo hộ được lồng vào những lý do chính đáng như để báo vệ những ngành sản xuất trong nước trước những hành động thương mại không lành mạnh, bảo vệ sức khỏe con người, kiểm soát chất lượng, môi trường, quy định về an toàn thực phẩm, điều kiện lao động, kiểm soát dịch bệnh, chống bán phá giá, chống trợ cấp, ghi nhãn hàng hoá...